σχιζό metropolitans #1 – Η τυραννία της υγείας Οι γιατροί και οι κανόνες για το σύγχρονο τρόπο ζωής

Όλοι θα πρέπει να προσπαθήσουν να προσέχουν περισσότερο τον εαυτό τους, δηλαδή να μην καπνίζουν, να ασκούνται περισσότερο, να τρώνε και να πίνουν λογικά.

(Σώζοντας ζωές: Το Υγιέστερο Έθνος μας, Λευκή Χάρτα για τη δημόσια υγεία, Ιούλιος 1999)

Λένε οτι υπάρχουν κάποια αυτονόητα σ’αυτή τη ρημάδα τη ζωή. Ένα από αυτά είναι το ότι όλοι μας θέλουμε να είμαστε υγιείς και να μην αρρωσταίνουμε. “Υγεία να ‘χουμε και όλα θα γίνουν”, όπως λέει και ο σοφός λαός μας. Στο κείμενο που ακολουθεί θα παρουσιάσουμε κάποια βασικά σημεία ενός βιβλίου πάνω στην παγκόσμια κουλτούρα του φόβου γύρω από ζητήματα υγείας.

Η τυραννία της υγείας” του M. Fitzpatrick κυκλοφόρησε το 2001 έχοντας ως κεντρική ιδέα την κρατική παρέμβαση στην προσωπική ζωή του ατόμου και αποτελεί μια κριτική στο Βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας, το οποίο αποτέλεσε για πολλούς το πρότυπο μίμησης για τη δημιουργία του ελληνικού ΕΣΥ.

Η ενασχόληση του κράτους με την υγεία των πολιτών, σύμφωνα με τον συγγραφέα, επιτάθηκε με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, οπότε οι κυβερνήσεις για να ξαναποκτήσουν νομιμότητα και κύρος άρχισαν να ζητούν εναλλακτικούς μηχανισμούς για την σύσφιξη των σχέσεων μαζί τους. Αλλά και οι πολίτες, από την πλευρά τους, όταν οι συλλογικές επιδιώξεις πήραν την κάτω βόλτα, άρχισαν να απασχολούνται όλο και εντατικότερα με το σώμα τους, από το μπόντυ μπίλντινγκ έως τις πλαστικές εγχειρήσεις και τις φανατικές δίαιτες.

Μην καπνίζεις. Μην πίνεις. Να τρως μόνο υγιεινές τροφές. Να ασκείσαι.

Αυτες είναι οι τέσσερις εντολές της εποχής μας. Η διάκριση μεταξύ ‘καλού και κακού’ έχει αντικατασταθεί από τη διάκριση μεταξύ υγιεινού και ανθυγιεινού. Ο υγιεινός τρόπος ζωής θεωρείται κάτι αδιαμφισβήτητο και εξ ορισμού καλός. Στόχος είναι πλέον να νικηθεί ο θάνατος, να επιμηκυνθεί ο προσδόκιμος χρόνος ζωής, αδιαφορώντας για το πως θα είναι αυτή η ζωή. Κι αν δεν ακολουθείς πιστά τις εντολές, αρρωσταίνεις επειδή το θέλεις ή επειδή το αξίζεις. Αν προσβληθείς από καρκίνο του πνεύμονα ή καρδιακή νόσο, σ’ένα βαθμό παρουσιάζεσαι ως αξιοκατάκριτος για τον ανθυγιεινό τρόπο ζωής. Έτσι η ατομική ευθύνη μπαίνει σε πρώτο πλάνο. Το ‘καλό’ κράτος σε προειδοποιεί για το τι κάνει κακό στην υγεία σου, σε ενημερώνει, παίρνει μέτρα, αν εσύ συνεχίζεις να μην φροντίζεις τον εαυτό σου και αρρωσταίνεις, τότε δεν φταίει αυτό άρα γιατί να σε πληρώσει.

Το 1976 ο υπουργός Υγείας των Εργατικών D. Owen υποστήριξε ότι τα μέτρα πρόληψης για την υγεία, που αφορούν τον τρόπο ζωής, θα μπορούσαν να είναι αποτελεσματικός τρόπος μείωσης των δαπανών για τη φροντίδα της υγείας. Επιχείρησε να μεταθέσει από το κράτος στο άτομο ένα μέρος της ευθύνης, καθώς και των δαπανών για την υγεία. Οι συνθήκες όμως ακόμα δεν ήταν έτοιμες για να δεχτούν τέτοιες ιδέες. Οι εργατικοί αγώνες ήταν στην ακμή τους και οι ατομικίστικες απόψεις που εκφράζονταν τόσο ωμά στα έγγραφα του Owen βρήκαν ελάχιστη απήχηση.

Σήμερα η μεγάλη ενασχόληση του κράτους για την υγεία γίνεται ειρωνικά σε μια περίοδο που το ίδιο τείνει να αποσυρθεί από τις οικονομικές και κοινωνικές δεσμεύσεις του. Σε μια περίοδο που διαλύει τη δημόσια κοινωνική ασφάλιση, που αντί να προσλαμβάνει γιατρούς και νοσηλευτές, προσλαμβάνει σεκιουριτάδες, εξοπλίζεται με θερμοκάμερες και κάνει καμπάνιες για την καταπολέμηση της νέας γρίπης λέγοντας μάς πώς να πλύνουμε τα χέρια μας.

Η διεύρυνση της έννοιας της υγείας

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και μετά, οι υπέρμαχοι της νέας δημόσιας υγείας προωθούν τον ορισμό που έδωσε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας στην υγεία ως “κατάσταση πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας”. Υγεία με λίγα λόγια δεν είναι απλά η απουσία κάποιας ασθένειας. Πέρα από τα όσα μπορούμε να πούμε για το ποιος ορίζει την ασθένεια και με ποια κριτήρια, στις τελευταίες δεκαετίες παρουσιάζεται μια εξαιρετικά ‘ύποπτη’ προοδευτική πτώση των αποδεκτών ανώτερων φυσιολογικών επιπέδων π.χ της χοληστερόλης, της αρτηριακής πίεσης, αλλά ακόμα και για τα ηλικιακά όρια που πρέπει να αρχίσει να γίνεται η μαστογραφία στις γυναίκες.

Η έννοια της υγείας διευρύνεται και μαζί η δικαιοδοσία του γιατρού. Ένα καινούργιο πεδίο δράσης είναι η ψυχική υγεία. Πριν μισό αιώνα, στην αμερικανική ψυχιατρική, καταγράφονταν εξήντα κατηγορίες μη φυσιολογικής συμπεριφοράς, που, ενδιαμέσως, έχουν φτάσει τις 384. Όλο και περισσότεροι πάσχουν από σύνδρομα, σκιώδη και μη, καθώς και από ποικίλες εξαρτήσεις, από τη νικοτίνη έως τα ναρκωτικά. Το 1997 η κυβέρνηση των Νέων Εργατικών χρηματοδότησε μια εκστρατεία με το όνομα “Νικήστε την Κατάθλιψη” που επιδίωκε να παρακινήσει τους γενικούς ιατρούς να αυξήσουν τον αριθμό των διαγνώσεων της κατάθλιψης που συνεπώς θα μείωνε το ποσοστό των αυτοκτονιών. Παρεπόμενο της «ιατρικοποίησης της προσωπικότητας», η μεγάλη κατανάλωση αγχολυτικών και η απαίτηση οι γιατροί να επιλύουν πάσης φύσεως προβλήματα, σεξουαλικά ή και οικογενειακά.

Ένα καλό σλόγκαν

Μερος της δουλειάς του γιατρού είναι να καθιστά εφικτό για τους ασθενείς του το να συνεχίσουν να κάνουν τα ευχάριστα πράγματα που τους βλάπτουν -να καπνίζουν υπερβολικά, να τρώνε υπερβολικά, να πίνουν υπερβολικά – χωρίς αυτά να τους σκοτώνουν νωρίτερα απ’όσο είναι αναγκαίο.

Ο Μ. Fitzpatrick ως γενικός ιατρός απευθύνεται κυρίως στους συναδέλφους του. Ένα καλό σλόγκαν στην προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της ιατρικής είναι η ιατρική να θεραπεύει τον άρρωστο και να αφήνει τον υγιή στην ησυχία του. Προτείνει ένα πολύ πιο περιορισμένο ορισμό της ιατρικής πρακτικής που δεν σημαίνει όμως οτι πρέπει να αγνούνται οι κοινωνικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ασθένεια και τη νόσο. Βάζει στο επίκεντρο τόσο την αυτονομία του ιατρικού επαγγέλματος όσο και την αυτονομία του ίδιου του ασθενούς.

Φοβίες υγείας και πανικοί ηθικής

Τα τελευταία τουλάχιστον τριάντα χρόνια, υπάρχει ένας μηχανισμός παραγωγής πανδημικών απειλών που προωθείται από την πολιτική, τα media, τις φαρμακοβιομηχανίες, από επιστημονικές κοινότητες, από τον στρατό. Η συγκεκριμένη πολιτική υγείας ανήκει σε μια γενικότερη πολιτική παραγωγής και διαχείρισης φόβου. Οι κατατρομαγμένοι πολίτες γίνονται υποστηρικτές και εργαλεία της πολιτικής δημόσιας υγείας που τον δημιουργεί.

Υπάρχει μια σειρά από πανδημικές προβλέψεις για τον ιό του δυτικού Νείλου, για τους ιούς Hantavirus, για τον SARS κορωνοϊό, για την γρίπη των πουλερικών και τελευταία για την γρίπη των χοίρων, τον φονικό Η1Ν1. Όλες αυτές οι πανδημίες έχουν τόσα πολλά κοινά χαρακτηριστικά που μοιάζει να ‘χουν βγει από το ίδιο καλούπι. Για την ακρίβεια μάλλον έχουν βγει από το ίδιο καλούπι:

α) Σε όλες τις πιθανές “πανδημίες” υπεύθυνοι ήταν οι ιοί, μια βιολογική παραλλαγή για τον πραγματικό ρόλο της οποίας δεν ξέρουμε παρά ελάχιστα.

β) Καμία από τις προβλέψεις πανδημίας δεν δικαιώθηκε, ούτε κατά διάνοια.

γ) Ελάχιστα κρούσματα κάποιον νόσων μεταμορφώθηκαν εν ριπή οφθαλμού από το μαγικό ραβδάκι του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας σε πιθανές “πανδημίες”.

δ) Τεράστια συμβόλαια με φαρμακευτικές υπογράφηκαν για την αγορά “αντιικών” και την ανάπτυξη εμβολίων.

ε) Σε όλες αυτές τις επιδημίες η φύση ήταν ο εχθρός. Νυχτερίδες, κουνούπια, γουρούνια θεωρήθηκαν ότι μετέφεραν στους ανθρώπους νόσους που θα μπορούσαν να εξελιχτούν πανδημίες.

Έτσι και τώρα με τη νέα γρίπη βλέπουμε τη συστηματική προσπάθεια εγκατάστασης απειλών μέσα στη δημόσια ζωή με σκοπό να εγκαθιδρυθούν νέοι κανόνες αποδεκτής και αρμόζουσας συμπεριφοράς. Οφείλουμε να υπακούμε στα μέτρα που παίρνονται, στις συμβουλές που είναι αυτονόητες, σε διάφορες αντικοινωνικές συμπεριφορές, απλά και μόνο για να μην αρρωστήσουμε.

Ο καθένας από εμάς είναι μια ανθρώπινη βόμβα, ικανός να σκοτώσει τον διπλανό του επειδή καπνίζει ή επειδή μπορεί να του μεταδώσει διάφορες ασθένειες; Χρήσιμα πράγματα στις συνθήκες ολοκληρωτισμού που προσπαθούν να επιβάλλουν. Διαρκές καθεστώς φόβου. Διαρκές καθεστώς πολέμου…

————————————————-

1) Σε εκπομπή της Oprah Winfrey, στις 18 Φεβρουαρίου 1987 δηλώθηκε πως λόγω του AIDS “ένας στους πέντε ετεροφυλόφιλους μπορεί να είναι νεκρός στα επόμενα τρία χρόνια”. Δήλωση που ήταν όσο τρομακτική άλλο τόσο αναληθής ήταν. Το 2008 ο ΠΟΥ ανακοίνωσε πως η απειλή παγκόσμιας ετεροφυλοφιλικής πανδημίας AIDS τελείωσε.

Στο SARS, εκατομμύρια ανθρώπων κυκλοφορούσαν με μάσκες. Ο τότε υπουργός υγείας του Οντάριο Tony Clement είπε για τους πολίτες που δεν ακολουθούσαν την επιβληθείσα καραντίνα πως “μπορούμε να τους αλυσοδέσουμε στα κρεβάτια τους αν αυτό χρειάζεται…”

Στην γρίπη των πουλερικών, ο κατεξοχήν αρμόδιος επιστήμονας, ο Jeffrey Taubenberger δήλωνε πως “η πιθανότητα πανδημίας τα επόμενα δύο με τρία χρόνια είναι 100%.”

Και παρόλα αυτά είμαστε ακόμη ζωντανοί…

Ο φόβος φυλάει τα έρμα λοιπόν.

2) Αυτόματα στη μνήμη μού έρχεται το ’94, ένα καλοκαιριάτικο βράδυ άκουσα στην τηλεόραση ότι υπήρχε χολέρα στην Τουρκία με δεκάδες νεκρούς και όπου νάναι αναμενόταν η εισβολή της χολέρας στη χώρα.

Τότε πολλοί εισηγούντο να κλείσουν τα σύνορα με την Τουρκία. Προβληματισμένος άνοιξα την τηλεόρασή μου για να δω τι πρέπει να κάνω. Και τι βλέπουν τα μάτια μου και ακούν τα αυτιά μου.

Ότι άρχισε η εφαρμογή προληπτικών μέτρων και ο τότε νομάρχης Έβρου επί κεφαλής συνεργείου γιατρών απολυμαίνει τους ταξιδιώτες που έρχονται από την Τουρκία. Τότε αμέσως επικοινωνώ με τον Νομάρχη Έβρου και τον ρωτώ πώς απολυμαίνει τους ταξιδιώτες και με ποιους γιατρούς. Και εκείνος μου απαντά. ‘Έχω ντύσει γιατρούς καμιά δεκαπενταριά νοσοκόμους και ψεκάζουν τους ταξιδιώτες που έρχονται από την Τουρκία με DTT. Κύριε Υπουργέ πες μου ό,τι θέλεις, δεν άντεξα την πίεση των ΜΜΕ!!’. (Δ. Κρεμαστινός, Υπουργός Υγείας το 1994)

Τι να πρωτοσχολιάσει κανείς; Τη λυρική διάθεση του συγγραφέα; Το ότι κοτζάμ υπουργός ανοίγει την tv για να δει τι πρέπει να κάνει; Την παντοδυναμία των μμε; Η μήπως το εθνικιστικό παραλήρημα της περιόδου με το μουσουλμανικό τόξο να επιβουλεύεται για άλλη μια φορά την Ελλάδα;

3) Δεν γνωρίζουμε το πότε, αλλά αναμένεται να εκδηλωθεί μια πανδημία γρίπης. Λείπει μόνον μια συνθήκη για την πραγματοποίηση αυτού του γεγονότος, ένας ιός ικανός να μεταδίδεται από άνθρωπό σε άνθρωπο…Για να πουληθούν τα φάρμακά μας πρέπει να εφεύρουμε αρρώστιες”.

Ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ σε Πανευρωπαϊκή Ιατρική Σύνοδο στη Μάλτα εν έτει 2005 με χορηγούς τις εταιρείες παραγωγής αντιγριπικών εμβολίων και αντιικών φαρμάκων. Ο Η1Ν1 μάλλον ήταν ο ιδανικός, απλά τα πράγματα δεν τους πήγαν όπως θα ήθελαν. Λίγοι ήταν αυτοί που έκαναν το εμβόλιο και πολλά κράτη αναγκάστηκαν να ακυρώσουν παραγγελίες.


Αρέσει σε %d bloggers: